تنگه هرمز از آغاز جنگ تا امروز، به اصلیترین میدان رویارویی ایران و آمریکا تبدیل شده است. حالا حدود هفت ماه پس از آغاز جنگ، ایران همچنان آن را اهرم فشار در جنگ و مذاکرات میداند و آمریکا تلاش میکند نشان دهد که ایران دیگر نمیتواند جریان عبور نفت را متوقف کند.
حالا پس از رد پیشنهاد هفتروزه ایران از سوی دونالد ترامپ برای بازگشایی تنگه هرمز در ازای لغو محاصره دریایی، بار دیگر این پرسش به مرکز مناقشه بازگشته است. اینکه آیا اثرگذاری و بازدارندگی تنگه هرمز نسبت به گذشته کم شده است؟
روایت آمریکا در مقابل ایران
آمریکا میگوید توانسته با اسکورت کشتیهای تجاری از مسیر جنوبی تنگه هرمز، جریان انتقال نفت از خلیج فارس را برقرار کند. ترامپ نیز روز یکشنبه مدعی شد بیش از ۲۰ میلیون بشکه نفت در یک روز از تنگه عبور کرده و نیروهای آمریکایی در حال تسهیل این روند هستند. منابع آمریکایی نیز از عبور دهها نفتکش تحت حفاظت ایالات متحده خبر دادهاند.
اما قیمتها در بازار جهانی نفت، با روایت آمریکا فاصله دارد. قیمت نفت دوباره به محدود ۱۰۸ دلار نزدیک شده و همین موضوع واکنش محمدباقر قالیباف رییس هیات مذاکرهکننده و رییس مجلس را در پی داشته است. او روایت آمریکا مبنی بر کنترل تنگه را زیر سوال برده و گفته که یا قیمت نفت دروغ میگوید و یا مقامات آمریکایی. آکسیوس نیز گزارش کرده است که مقامهای آمریکایی به مذاکرهکنندگان ایرانی گفتهاند تهران کنترل تنگه را در دست ندارد، اما همان گزارش تصریح میکند که حجم عبور نفت همچنان پایینتر از دوران پیش از جنگ است.
البته قیمت نفت نیز نمیتواند میزان کنترل نظامی ایران یا آمریکا بر هرمز را اندازه بگیرد. قیمت نفت تحت تأثیر عوامل دیگری مانند حمله به زیرساختهای نفتی، ظرفیت خطوط لوله، بیمه و ریسک ژئوپلیتیک نیز قرار دارد. اما نکته اینجاست که بازار هنوز اختلال در هرمز را ریسکی واقعی برای عرضه جهانی میداند. اگر تحت کنترل کامل آمریکا درآمده بود، انتظار میرفت بازار واکنش بسیار محدودتری به رد پیشنهاد بازگشایی ایران نشان دهد.
هشداری که دو ماه قبل مطرح شد!
اما دادهها نشان میدهد که عبور کشتیها شبیه زمان جنگ کاملا متوقف نیست. از سوی دیگر محاصره دریایی ایران نیز باعث شده تا جریان صادرات نفت ایران قطع شود. این یعنی آمریکا تنگه هرمز را به روی ایران نیز بسته است. این وضعیت در واقع همان سناریویی است که برخی تحلیلگران از ماهها قبل درباره آن هشدار داده بودند.
کوروش احمدی، دیپلمات اسبق ایران به اقتصادآنلاین گفته بود که استفاده از هرمز یک امتیاز دائمی نیست و کشورها در حال جستوجوی مسیرهای جایگزین هستند و ایران باید پیش از آنکه این اهرم ارزش خود را از دست بدهد، از آن استفاده کند.
نکته اینجاست که هرچه کشورها بیشتر احتمال تکرار اختلال در هرمز را بدهند، انگیزه آنها برای سرمایهگذاری در مسیرهای جایگزین افزایش خواهد یافت. روندی که در بلندمدت میتواند اهمیت راهبردی تنگه را کاهش دهد.
تنگه هرمز جایگزین دارد؟
تنگه هرمز هنوز جایگزین کامل و سادهای ندارد. رویترز در گزارشی درباره مسیرهای جایگزین نشان داده است که خط لوله شرق ـ غرب عربستان، خط لوله حبشان ـ فجیره امارات و برخی مسیرهای عراق میتوانند بخشی از نفت را از مسیر هرمز خارج کنند، اما هیچکدام بهتنهایی ظرفیت و انعطاف لازم برای جایگزینی کامل این آبراه را ندارند. اما حتی مسیرهای جایگزین نیز آسیبپذیر هستند. حمله اخیر به خط لوله شرق ـ غرب عربستان نشان داد که انتقال ریسک از دریا به زیرساخت زمینی به معنای حذف ریسک نیست. عربستان نیز پس از آسیب دیدن مسیرهای جایگزین، ناچار شده بخشی از صادرات خود را دوباره از مسیر هرمز انجام دهد. والاستریت ژورنال نیز گزارش کرده است که تلاش عربستان برای دور زدن هرمز با مشکلات امنیتی و زیرساختی مواجه شده و این کشور بار دیگر به استفاده از این آبراه نیاز پیدا کرده است.
چه خواهد شد؟
با این همه، ایران همچنان تلاش میکند تنگه هرمز را بخشی از معادله مذاکره قرار دهد، اما آمریکا میخواهد این موضوع را از میز مذاکره جدا کند و مذاکرات را به امتیازات هستهای و مسائل گستردهتر گره بزند. ترامپ پیشنهاد ایران را رد کرده، هرچند همزمان گفته است انتظار دارد مذاکرات بیشتری در هفته جاری انجام شود.
در نتیجه، تنگه هرمز هنوز برای ایران یک اهرم است، اما اهرمی که ارزش آن به رفتار طرف مقابل وابسته است و البته شرایطش نسبت به ماههای گذشته متفاوت شده. هرچه کشتیهای بیشتری بتوانند با اسکورت آمریکا عبور کنند، خطوط لوله بیشتری فعال شوند و کشورهای منطقه سرمایهگذاری بیشتری برای مسیرهای جایگزین انجام دهند، هزینه استفاده ایران از این اهرم افزایش مییابد. با این حال، قیمت ۱۰۷ دلاری نفت نشان میدهد که این اهرم هنوز بیاثر نشده است.